«1991–2025: ЭТАПЫ РАЗВИТИЯ И ПЕРСПЕКТИВЫ ИЗБИРАТЕЛЬНОЙ СИСТЕМЫ КЫРГЫЗСКОЙ РЕСПУБЛИКИ»
Ключевые слова:
Кыргызская Республика, Конституция, право, избирательная система, демократия, мажоритарная система, пропорциональная система, реформа, парламент, избиратель.Аннотация
В данной статье проводится анализ исторического развития избирательной системы суверенной Кыргызской Республики и осуществлённых в ней реформ. Автор раскрывает конституционно-правовые основы избирательной системы, а также сопоставляет особенности различных моделей выборов - мажоритарной, пропорциональной и пропорционально-преференциальной систем. Основные изменения в избирательном процессе рассматриваются поэтапно, начиная с 1991 года. Особое внимание уделяется политическим событиям 2005, 2010 и 2020 годов, акцентируя их связь с трансформациями избирательной системы. Также исследуются нововведения, внесённые в избирательное законодательство после референдума 2021 года, включая сочетание голосования по одномандатным округам и партийным спискам, с анализом преимуществ и недостатков данной модели. В статье особое внимание уделяется вопросам обеспечения доверия граждан к выборам и необходимости правовой определённости в избирательных процедурах.
Библиографические ссылки
Кыргыз Республикасынын Конституциясы [Текст] // Слово Кыргызстана. – 2021. – 11 май.
Кыргыз Республикасынын Конституциясы [Текст]: 2010-ж. 24-июнунда референдумда кабыл алынды. – Бишкек: ОсОО Камила Принт, 2015. – 123 б.
Кыргыз Республикасынын Конституциясы [Текст]: Кыргыз Респ. ЖК он экинчи сессиясында 1993 ж. 5-майында кабыл алынган, 2003 ж. 2-февр. Референдумда кабыл алынган 2003 ж. 18 февр. №40 Кыргыз Респ. Конституциясынын жаңы ред. жөнүндө Кыргыз Респ. мыйзамында баяндалган. – Бишкек: Учкун, 2003. – 108 б.
Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасынын Конституциясы Фрунзе, 20.04.1978 [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/205064?cl=ru-ru. – Загл. с экрана.
Кыргыз Республикасынын Президентин жана Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттарын шайлоо жөнүндө конституциялык мыйзам: 2011-ж. 2-июлу N 68 (КР 2011-ж. 25-нояб. № 221, 2015-ж. 23-апр. № 88, 2017-ж. 5-июнундагы № 96, 2019-ж. 8-авг. № 116, 2020-ж. 30-июнундагы № 68, 2020-ж. 11-нояб. № 2, 2021-ж. 15-июлундагы N 84, 2021-ж. 26-авг. № 103 конституциялык Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык) [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/203244 – Загл. с экрана.
Кыргыз Республикасынын кылмыш-жаза кодекси – Бишкек, 28.10.2021ж., № 127 (Кыргыз Респ. 2021-ж. 28-окт. № 126 Мыйзамы менен колдонууга киргизилет) (Кыргыз Респ. 2022-ж. 18-янв. № 4 Мыйзамынын редакциясына ылайык) [Электронный ресурс]. – Режим доступа:
http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/112309?cl=ky-kg – Загл. с экрана.
Кыргыз Республикасынын укук бузуулар жөнүндө кодекси. Бишкек, 28.10.2021ж. 2021-жылдын 28-октябры № 128 (КР 2021-жылдын 28-октябрындагы № 126 Мыйзамы менен колдонууга киргизилди. О введении в действие Уголовного кодекса Кыргызской Республики, Уголовно-процессуального кодекса Кыргызской Республики, Кодекса Кыргызской Республики о правонарушениях и внесений изменений в некоторые законодательные акты Кыргызской Республики [Текст]: закон Кырг. Респ. от 28 окт. 2021 г., № 126 // Норматив. акты
Кырг. Респ. – 2021. – № 51. – С. 2-23.
«Жаңы кодекстер» Кыргыз Республикасынын жазык кодекси. 2017-ж. 2-февр., № 19 (Кыргыз Респ. 2017-ж. 24-янв. № 10 Мыйзамы менен 2019-ж. 1-янв. тартып колдонууга киргизилген, 2021-ж. күчүн жоготту) [Электронный ресурс]. – Режим доступа: https://www.shailoo.
gov.kg/kg/novye-kodeksy/ – Загл. с экрана.
Бузуулар жөнүндө [Текст]: кыргыз респ. 2017-ж. 13-апр., № 58 кодекси (2019-ж. 1-янв. тартып күчүнө кирген, 2021-ж. күчүн жоготту) // Норматив. акты Кырг. Респ. – 2017. – № 30/31. – С. 5-82.
Жоруктар жөнүндө [Текст]: Кыргыз Респ. 2017-ж. 1-февр., № 18 кодекси (Кыргыз Респ. 2017-ж. 24-янв. № 10 Мыйзамы менен 2019-ж. 1-янв. колдонууга киргизилген, 2021-ж. күчүн жоготту) // Норматив. акты Кырг. Респ. – 2017. – № 29. – 3-24-б.
Адабиаттар тизмеси.
Абдылдаева Н.У. Кыргыз Республикасынын шайлоо ситсемасынын конституциялык-укуктук негиздери [Текст] дис. ... юрид. илим. канд: 12.00.02 / Н.У. Абдылдаева. – Бишкек, 2024. – 171 б.
Абдылдаева Н.У. 2023-жылдын 28-майында Кыргыз Республикасынын Жогорку Кенешинин депутатын мөөнөтүнөн мурда өтүлгөн №26 Ленин бир мандаттуу шайлоонун жыйынтыгы [Текст] / Н.У. Абдылдаева // Издание Меж.унив. Ала-Тоо. Общ.гум.науки.–2023. –№3.
– С. 367-375 [Электронный ресурс]. – Режим доступа: – URL: https://www.elibrary.ru/item.asp?id=54881662
Абдылдаева Н.У. Кыргыз Республикасынын шайлоо системасындагы көйгөй – шайлоочунун шайлоо маданияты [Текст] / Н.У. Абдылдаева // Издание Меж.унив. Ала-Тоо. Общ.гум.науки.–2022. –№2. – С. 193-199 [Электронный ресурс]. – Режим доступа: – URL: https://www.elibrary.ru/item.asp?id=49469553
Абдылдаева Н.У. Кыргыз Республикасынын шайлоо тутумунун өнүгүүсүнө конституциялык реформалардын тийгизген таасири [Текст] / Н.У.Абдылдаева // Известия НАН КР. Юрид.науки.–2022.– №3. – С.187-192 [Электронный ресурс]. – Режим доступа: – URL: https://
www.elibrary.ru/item.asp?id=49772359
Абдылдаева Н.У. Выборы 2020 – новый этап избирательного процесса [Текст] / Н.У. Абдылдаева, К. К. Сарымсаков // Вестник КРСУ. Юрид.науки.–2020.– №3. – С.78-82. – URL: https://www.elibrary.ru/item.asp?id=45659117
Абдылдаева Н.У. Анализ избирательной системы Кыргызской Республики в период с 1991 по 2017 гг.[Текст] / Н.У. Абдылдаева // Вестник КГУ им.И.Арабаева. Общ.гум.науки.–2019.– №1. – С.245-250 [Электронный ресурс]. – Режим доступа: – URL: https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42502910
Акаева, Б. Цветы зла. О так называемой “тюлпановой революции” в Кыргызстане [Текст] / Б. Акаева. – Бишкек, 2006. – 146 с.
Акунов, А. Кыргызстан эгемендик доорунда (1991-2021) [Текст]: Окуу китеби / А. Акунов, Т. К. Чоротегин. – Бишкек: И.Д. Калем, 2021. – 1040 б.
Аманалиев У.О. Кыргыз Республикасынын конституциялык укугу [Текст]: окуу китеп. – Бишкек: ДЭМИ, 2023. – 430 б.
Артыкбаев, М. Т.. Саясат таануу илими [Текст]: жогорку окуу жайлар үчүн окуу куралы / Абдрахманов Т.А., Дуйшеналиев Ч.Д.–Бишкек: Принт Экспресс, 2017. – 264 б.
Бирдиктүү шайлоо округу боюнча Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттарын шайлоодо добуш берүүнүн жыйынтыктары жана шайлоонун натыйжалары жөнүндө: Кыргыз Респ. Шайлоо ж-а референдум өткөрүү боюнча борбордук комиссиясынын № 836 Токтому. Бекитилген күнү: 15.12.2021ж. https://shailoo.gov.kg/kg/news/6048/
БШКнын токтомдорунун архивтик бөлүмү: https://shailoo.gov.kg/kg/npacik/Postanovleniya_CIK_KR -BShKnyn_toktomdoru/
БШКнын берген маалыматы: 2022-жылдын 27-февралында бир мандаттуу №27, 29 шайлоо округтагы кайра болгон шайлоонун, 2023-жылдын 28-майда бир мандаттуу №26 шайлоо округтагы кайра шайлоонун, 2023-жылдын 10-сентябрында бир мандаттуу №26
шайлоо округтагы кайра шайлоонун жыйынтыгы. https://shailoo.gov.kg/kg/news/6212/ / / https://shailoo.gov.kg/kg/news/6879/
Исаев, К. Коом жана ыңклап [Текст]: окуу китеп / Н. Суйлейманова. –Б.: Maxprint, 2011. – 222 б.
«Кыргыз Республикасынын Президентинин жана Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттарын шайлоо жөнүндө» конституциялык мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу мыйзам долбоору үч окууда кабыл алынды, 16.04.2025 [Электронный ресурс]. – Режим доступа: https://shailoo.gov.kg/kg/news/7814/
Тогусаков, О.А. Улуттук идеянын саясий-укуктук маселелери. [Текст]: окуу китеп / Ж.Асанов – Б.: Кут-Бер, 2017.-448 б
Эгемендикке 30 жыл: Кыргызстан баскан татаал жол. – Бишкек, 31.08.2021 [Электронный ресурс]. – Режим доступа: – Загл. с экрана.
