КЫРГЫЗСТАНДАГЫ ЖАСАЛМА МӨҢГҮЛӨР: КЛИМАТТЫН КОРКУНУЧУНА КАРШЫ СОЦИАЛДЫК-ЭКОЛОГИЯЛЫК ЧЕЧИМ
Ключевые слова:
Жасалма мөңгү, жайыттар, климаттын өзгөрүшү, глобалдык жылуулук, суунун тартыштыгы, жергиликтүү жамаат, жайыт пайдалануучулар, адаптация, туруктуу өнүгүүАннотация
Климаттын өзгөрүшү Кыргызстандын тоолуу аймактарында жашаган элдин жашоосуна таасирин тийгизүүдө. Айрыкча жаз жана жай мезгилдеринде, айыл чарба иштери күч алган учурда, суу тартыштыгы чоң көйгөйгө айланып баратат. Жергиликтүү эл суу жетишсиздигин толуктоо үчүн ар кандай жолдорду издеп жатышат. Бул макалада Кыргызстан үчүн жаңыча болгон сууну сактап калуунун инновациялык ыкмасы - жасалма мөңгү технологиясы каралат. Эмпирикалык маалыматтардын, талаа кейстеринин жана маектердин негизинде жасалма муздун технологиясы, техникалык өзгөчөлүктөрү, жергиликтүү жамааттардын катышуусу, каржылоо механизмдери жана эл аралык уюмдардын ролу сүрөттөлөт. 11 жасалма мөңгү куруу тажрыйбасынын негизинде төмөнкүдөй экологиялык жана социалдык натыйжалар белгиленет: жайыттардагы өсүмдүктөрдүн абалынын жакшырганы, мал жаюу шарттарынын оңолгону, суу жеткиликтүүлүгүнүн жогорулаганы, жамааттардын активдүүлүгү. Бул технологиянын натыйжалуулугун жана масштабын кеңейтүү мүмкүнчүлүгүн баалоо үчүн илимий изилдөөлөрдү улантуу зарылдыгы белгиленет. Макала климаттык өзгөрүүлөргө туруктуу адаптацияны камсыздоочу чечимдерди Борбордук Азиянын тоолуу райондорунда иштеп чыгуу үчүн интердисциплинардык практикалык негиз түзөт.
Библиографические ссылки
Национальный адаптационный план Кыргызской Республики до 2030 года. Бишкек, 2025. 54 с.
Искусственные ледники в Баткене могут стать примером для Таджикистана // Информационное агентство 24.kg. 2025. 2 июня. URL: https://24.kg/obschestvo/331239_iskusstvennyie_ledniki_vnbspbatkene_mogut_stat_primerom_dlya_tadjikistana/ (дата обращения: 29.07.2025).
Rounce D. R., Hock R., Huss M., Farinotti D., Marzeion B., Maussion F. et al. Global glacier change in the 21st century: Every increase in temperature matters // Science. 2023. Vol. 379, no. 6627. P. 78–83. DOI: https://doi.org/10.1126/science.abo1324
WWF Central Asia. [Публикация в социальной сети Facebook от 6 июня 2025 г.]. URL: https://www.facebook.com/wwfcentralasia/posts/pfbid02X52xjDQCkBg8zUHVY3BwdNv9FHM5p1gprgmWDvEwpUX8jv2hicGJXPv4DiHhvpb9l (дата обращения: 29.07.2025).
Семь искусственных ледников созданы в Баткенской области для устойчивого развития сельского хозяйства и адаптации к климатическим изменениям // Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН (ФАО). 2025. 24 марта. URL: https://www.fao.org/countryprofiles/news-archive/detail-news/ru/c/1735377/ (дата обращения: 29.07.2025).
Бобушев Т. С. Сельские районы и стратегия интегрированного развития села // Reforma. 2015. Т. 2, № 66. С. 15–22. URL: https://dergipark.org.tr/en/pub/reforma (дата обращения: 29.07.2025).
