КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ГЛОБАЛДЫК КОШУМЧА НАРК ТҮЙҮНДӨРҮНӨ ИНТЕГРАЦИЯСЫ: ЭКСПОРТТУН КУРАЛЫМЫ, МҮМКҮНЧҮЛҮКТӨРҮ ЖАНА ЧЕКТӨӨЛӨРҮ
Ключевые слова:
глобалдык кошумча нарк чынжырлары; экспорттук потенциал; экспорттун түзүмү; кошумча нарк; экономиканын диверсификациясы; чийки затка көз карандылык; инфраструктуралык чектөөлөр; институционалдык тоскоолдуктар; индустриалдаштыруу; кластердик ыкма.Аннотация
Макалада Кыргызстандын экспорттук экономикасынын учурдагы абалы өлкөнүн глобалдык кошумча нарк түзүү чынжырларына (ГКНТЧ) катышуусунун көз карашынан талданат. Кыргыз Республикасынын Улуттук статистикалык комитетинин жана эл аралык маалымат базаларынын материалдарынын негизинде экспорттун түзүмү жана динамикасы боюнча актуалдуу статистикалык маалыматтар келтирилген. Негизги экспорттук тармактар аныкталган: биринчи кезекте тоо-кен өндүрүшү (алтын, баалуу металдар), ошондой эле чийки күйүүчү май ресурстары. Башкы экспорттук рыноктор – Швейцария (28–32% экспорту) жана ЕАЭБ өлкөлөрү. Кыргызстандын тышкы соодасынын болгону болжол менен үчтөн бири (≈32%) гана глобалдык кошумча нарк чынжырларына байланыштуу экени көрсөтүлүп, анда чийки заттык компонент үстөмдүк кылат (көбүнчө «артка багытталган» интеграция). Ички чектөөчү факторлор талданган: чийки затка көз карандылык, экономиканын аз диверсификацияланышы, географиялык обочолук жана инфраструктуралык көйгөйлөр, ошондой эле институционалдык тоскоолдуктар (татаал бажы жол-жоболору, жогорку бюрократия). Кыргызстандын экспорттук потенциалын ГКНТЧ аркылуу кеңейтүү мүмкүнчүлүктөрү бааланган – жаңы рынокторго чыгуу, кайра иштетүү өнөр жайын индустриалдаштыруу жана кластердик долбоорлорду өнүктүрүү (текстиль, азык-түлүк өнөр жайы, электроника, терең кайра иштетилген айыл чарба продукциясы). Негизги сунуштар формулировкаланды: экспорттолгон чийки заттын кошумча наркын жогорулатуу (мисалы, металлдарды жеринде кайра иштетүү жана зер буюмдарын чыгаруу), логистикалык инфраструктураны өнүктүрүү, ишкерлик чөйрөнү жакшыртуу жана ЕАЭБ менен эл аралык келишимдердин куралдарын колдонуп, глобалдык чынжырларга интеграцияны күчөтүү.
Библиографические ссылки
Кумсков Г.В., Дооранов А.П. Глобальные цепочки добавленной стоимости как фактор роста экспортного потенциала страны // Экономический вестник. 2021. № 1–2. С. 51–60.
Кумсков Г.В., Дооранов А.П. Дорожная карта реализации стратегии экспорта страны // Экономический вестник. 2021. № 1–2. С. 21–26.
Дооранов А.П. К концепции формирования и реализации экспортного потенциала страны // Экономический вестник. 2016. № 2. С. 47–50.
Министерство экономики и коммерции Кыргызской Республики. Краткая экспресс-информация по основным показателям социально-экономического развития Кыргызской Республики за 2024 года. Бишкек, 2025. URL: https://mineconom.gov.kg/ru/post/9901 (дата обращения: 10.10.2025).
Национальный статистический комитет Кыргызской Республики. Итоги внешней торговли Кыргызской Республики за 2024 год (сообщение). Бишкек, 2025. URL: http://stat.kg (дата обращения: 12.10.2025).
World Bank. Kyrgyz Republic: Country Economic Memorandum. Washington, D.C., 2023. URL: https://documents.worldbank.org (дата обращения: 10.11.2024).
World Bank. World Development Indicators. 2023. URL: https://data.worldbank.org (дата обращения: 15.10.2024).
World Trade Organization. Trade Policy Review: Kyrgyz Republic, WT/TPR/G/411. Geneva, 2021.
Asian Development Bank. Country Partnership Strategy: Kyrgyz Republic, 2023–2027. Manila, 2023.
International Monetary Fund. Staff Report for the 2023 Article IV Consultation: Kyrgyz Republic. Washington, D.C., 2023.
OECD; World Trade Organization. Aid for Trade at a Glance 2019: Economic Diversification and Empowerment – Kyrgyz Republic. Paris, 2019.
United Nations Conference on Trade and Development. UNCTAD Stat. URL: https://unctadstat.unctad.org (дата обращения: 12.10.2025).
