“1991-2025: КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ШАЙЛОО СИСТЕМАСЫНЫН ӨНҮГҮҮ ЭТАПТАРЫ ЖАНА КЕЛЕЧЕГИ”
Ключевые слова:
Кыргыз Республикасы, Конституция, укук, шайлоо системасы, демократия, мажоритардык система, пропорционалдык система, реформа, парламент, шайлоочу.Аннотация
Макалада эгемендүү Кыргыз Республикасынын шайлоо системасынын тарыхый өнүгүүсү жана ага киргизилген реформалар талданат. Автор шайлоо системасынын конституциялык-укуктук негиздерин ачып берип, ар кандай шайлоо моделдеринин – мажоритардык, пропорционалдык жана пропорционалдуу-преференциалдык системалардын өзгөчөлүктөрүн салыштырып көрсөтөт. Шайлоо процессиндеги негизги өзгөрүүлөр 1991-жылдан тарта этаптарга бөлүнүп каралат. Айрыкча 2005, 2010 жана 2020-жылдардагы саясий окуялар шайлоо системасынан келип чыккандыгы чагылдырылып, баса белгиленет. 2021-жылдагы референдумдан кийин шайлоо мыйзамдарына киргизилген жаңылыктар, анын ичинде бир мандаттуу жана партиялык тизме менен шайлоо айкалышып колдонулганы, бул ыкманын артыкчылыктары жана кемчиликтери шайлоонун жыйынтыктары талданып, сандарга басым жасалып иликтенет. Макалада шайлоолордо элдин ишенимин камсыз кылуу жана укуктук-мыйзамдык тактыкты түзүү маселелерине өзгөчө көңүл бурулат.
Библиографические ссылки
Кыргыз Республикасынын Конституциясы [Текст] // Слово Кыргызстана. – 2021. – 11 май.
Кыргыз Республикасынын Конституциясы [Текст]: 2010-ж. 24-июнунда референдумда кабыл алынды. – Бишкек: ОсОО Камила Принт, 2015. – 123 б.
Кыргыз Республикасынын Конституциясы [Текст]: Кыргыз Респ. ЖК он экинчи сессиясында 1993 ж. 5-майында кабыл алынган, 2003 ж. 2-февр. Референдумда кабыл алынган 2003 ж. 18 февр. №40 Кыргыз Респ. Конституциясынын жаңы ред. жөнүндө Кыргыз Респ. мыйзамында баяндалган. – Бишкек: Учкун, 2003. – 108 б.
Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасынын Конституциясы Фрунзе, 20.04.1978 [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/205064?cl=ru-ru. – Загл. с экрана.
Кыргыз Республикасынын Президентин жана Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттарын шайлоо жөнүндө конституциялык мыйзам: 2011-ж. 2-июлу N 68 (КР 2011-ж. 25-нояб. № 221, 2015-ж. 23-апр. № 88, 2017-ж. 5-июнундагы № 96, 2019-ж. 8-авг. № 116, 2020-ж. 30-июнундагы № 68, 2020-ж. 11-нояб. № 2, 2021-ж. 15-июлундагы N 84, 2021-ж. 26-авг. № 103 конституциялык Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык) [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/203244 – Загл. с экрана.
Кыргыз Республикасынын кылмыш-жаза кодекси – Бишкек, 28.10.2021ж., № 127 (Кыргыз Респ. 2021-ж. 28-окт. № 126 Мыйзамы менен колдонууга киргизилет) (Кыргыз Респ. 2022-ж. 18-янв. № 4 Мыйзамынын редакциясына ылайык) [Электронный ресурс]. – Режим доступа:
http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/112309?cl=ky-kg – Загл. с экрана.
Кыргыз Республикасынын укук бузуулар жөнүндө кодекси. Бишкек, 28.10.2021ж. 2021-жылдын 28-октябры № 128 (КР 2021-жылдын 28-октябрындагы № 126 Мыйзамы менен колдонууга киргизилди. О введении в действие Уголовного кодекса Кыргызской Республики, Уголовно-процессуального кодекса Кыргызской Республики, Кодекса Кыргызской Республики о правонарушениях и внесений изменений в некоторые законодательные акты Кыргызской Республики [Текст]: закон Кырг. Респ. от 28 окт. 2021 г., № 126 // Норматив. акты
Кырг. Респ. – 2021. – № 51. – С. 2-23.
«Жаңы кодекстер» Кыргыз Республикасынын жазык кодекси. 2017-ж. 2-февр., № 19 (Кыргыз Респ. 2017-ж. 24-янв. № 10 Мыйзамы менен 2019-ж. 1-янв. тартып колдонууга киргизилген, 2021-ж. күчүн жоготту) [Электронный ресурс]. – Режим доступа: https://www.shailoo.
gov.kg/kg/novye-kodeksy/ – Загл. с экрана.
Бузуулар жөнүндө [Текст]: кыргыз респ. 2017-ж. 13-апр., № 58 кодекси (2019-ж. 1-янв. тартып күчүнө кирген, 2021-ж. күчүн жоготту) // Норматив. акты Кырг. Респ. – 2017. – № 30/31. – С. 5-82.
Жоруктар жөнүндө [Текст]: Кыргыз Респ. 2017-ж. 1-февр., № 18 кодекси (Кыргыз Респ. 2017-ж. 24-янв. № 10 Мыйзамы менен 2019-ж. 1-янв. колдонууга киргизилген, 2021-ж. күчүн жоготту) // Норматив. акты Кырг. Респ. – 2017. – № 29. – 3-24-б.
Адабиаттар тизмеси.
Абдылдаева Н.У. Кыргыз Республикасынын шайлоо ситсемасынын конституциялык-укуктук негиздери [Текст] дис. ... юрид. илим. канд: 12.00.02 / Н.У. Абдылдаева. – Бишкек, 2024. – 171 б.
Абдылдаева Н.У. 2023-жылдын 28-майында Кыргыз Республикасынын Жогорку Кенешинин депутатын мөөнөтүнөн мурда өтүлгөн №26 Ленин бир мандаттуу шайлоонун жыйынтыгы [Текст] / Н.У. Абдылдаева // Издание Меж.унив. Ала-Тоо. Общ.гум.науки.–2023. –№3.
– С. 367-375 [Электронный ресурс]. – Режим доступа: – URL: https://www.elibrary.ru/item.asp?id=54881662
Абдылдаева Н.У. Кыргыз Республикасынын шайлоо системасындагы көйгөй – шайлоочунун шайлоо маданияты [Текст] / Н.У. Абдылдаева // Издание Меж.унив. Ала-Тоо. Общ.гум.науки.–2022. –№2. – С. 193-199 [Электронный ресурс]. – Режим доступа: – URL: https://www.elibrary.ru/item.asp?id=49469553
Абдылдаева Н.У. Кыргыз Республикасынын шайлоо тутумунун өнүгүүсүнө конституциялык реформалардын тийгизген таасири [Текст] / Н.У.Абдылдаева // Известия НАН КР. Юрид.науки.–2022.– №3. – С.187-192 [Электронный ресурс]. – Режим доступа: – URL: https://
www.elibrary.ru/item.asp?id=49772359
Абдылдаева Н.У. Выборы 2020 – новый этап избирательного процесса [Текст] / Н.У. Абдылдаева, К. К. Сарымсаков // Вестник КРСУ. Юрид.науки.–2020.– №3. – С.78-82. – URL: https://www.elibrary.ru/item.asp?id=45659117
Абдылдаева Н.У. Анализ избирательной системы Кыргызской Республики в период с 1991 по 2017 гг.[Текст] / Н.У. Абдылдаева // Вестник КГУ им.И.Арабаева. Общ.гум.науки.–2019.– №1. – С.245-250 [Электронный ресурс]. – Режим доступа: – URL: https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42502910
Акаева, Б. Цветы зла. О так называемой “тюлпановой революции” в Кыргызстане [Текст] / Б. Акаева. – Бишкек, 2006. – 146 с.
Акунов, А. Кыргызстан эгемендик доорунда (1991-2021) [Текст]: Окуу китеби / А. Акунов, Т. К. Чоротегин. – Бишкек: И.Д. Калем, 2021. – 1040 б.
Аманалиев У.О. Кыргыз Республикасынын конституциялык укугу [Текст]: окуу китеп. – Бишкек: ДЭМИ, 2023. – 430 б.
Артыкбаев, М. Т.. Саясат таануу илими [Текст]: жогорку окуу жайлар үчүн окуу куралы / Абдрахманов Т.А., Дуйшеналиев Ч.Д.–Бишкек: Принт Экспресс, 2017. – 264 б.
Бирдиктүү шайлоо округу боюнча Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттарын шайлоодо добуш берүүнүн жыйынтыктары жана шайлоонун натыйжалары жөнүндө: Кыргыз Респ. Шайлоо ж-а референдум өткөрүү боюнча борбордук комиссиясынын № 836 Токтому. Бекитилген күнү: 15.12.2021ж. https://shailoo.gov.kg/kg/news/6048/
БШКнын токтомдорунун архивтик бөлүмү: https://shailoo.gov.kg/kg/npacik/Postanovleniya_CIK_KR -BShKnyn_toktomdoru/
БШКнын берген маалыматы: 2022-жылдын 27-февралында бир мандаттуу №27, 29 шайлоо округтагы кайра болгон шайлоонун, 2023-жылдын 28-майда бир мандаттуу №26 шайлоо округтагы кайра шайлоонун, 2023-жылдын 10-сентябрында бир мандаттуу №26
шайлоо округтагы кайра шайлоонун жыйынтыгы. https://shailoo.gov.kg/kg/news/6212/ / / https://shailoo.gov.kg/kg/news/6879/
Исаев, К. Коом жана ыңклап [Текст]: окуу китеп / Н. Суйлейманова. –Б.: Maxprint, 2011. – 222 б.
«Кыргыз Республикасынын Президентинин жана Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттарын шайлоо жөнүндө» конституциялык мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу мыйзам долбоору үч окууда кабыл алынды, 16.04.2025 [Электронный ресурс]. – Режим доступа: https://shailoo.gov.kg/kg/news/7814/
Тогусаков, О.А. Улуттук идеянын саясий-укуктук маселелери. [Текст]: окуу китеп / Ж.Асанов – Б.: Кут-Бер, 2017.-448 б
Эгемендикке 30 жыл: Кыргызстан баскан татаал жол. – Бишкек, 31.08.2021 [Электронный ресурс]. – Режим доступа: – Загл. с экрана.
